بیزیم اهرین رحمتلیک خلیل عمی آدلی بیر روزنامه ساتانی وارایدی

جنگل ارسباران یکی از منابع طبیعی ایرانمان است که از سوی یونیسکو به عنوان ذخیره گاه زیست کره شناخته می‌شود.



ارسباران یا در زبان محلی، قره داغ، جنگلی کوهستانی زیبا و دلربا در شمال استان آذربایجان شرقی است. ارسباران از جنوب اهر شروع شده و تا حاشیه رود ارس پیشروی می‌کند. در شرق با مغان، در جنوب با سراب و در غرب با تبریز و مرند همسایه است. جنگل ارسباران یکی از منابع طبیعی ایرانمان است که از سوی یونیسکو به عنوان ذخیره گاه زیست کره شناخته می‌شود. در مورد اهمیت این عنوان کمی جلوتر صحبت خواهیم کرد؛ اما تا همین جا از ما داشته باشید که ارسباران هم از لحاظ طبیعی برای کشورمان بسیار مهم است، هم محلی بکر و دلپذیر برای طبیعت گردی.

در اسپیلت البرز همواره تلاش کرده‌ایم مقاصد خاص و جذاب طبیعت گردی در ایران و جهان را شناسایی کرده و تورهایی برای بازدید از آن‌ها برگزار کنیم. به نظر ما مهم نیست که چند سالمان است و چقدر آمادگی بدنی داریم؛ چون فکر می‌کنیم هر انسانی در هر مقطعی از حیات خود به کسب تجربه‌های ناب زندگی در دل طبیعت نیاز دارد. در جریان تور طبیعت گردی آذربایجان شرقی، جنگل ارسباران، رود ارس و بسیاری از دیگر جاذبه‌های تاریخی و طبیعی استان را می‌بینیم. در آبشار گرگر آبی خنک به صورت می‌زنیم، در میان درختان سرافراز ارسباران می‌گردیم، محو اتمسفر خاص کلیسای سنت استپانوس می‌شویم و رشادت‌های سلحشوران ایرانی را در قلعه بابک تحسین می‌کنیم. برای کسب اطلاعات بیشتر در مورد برنامه‌های ما می‌توانید به صفحه اختصاصی تور طبیعت گردی آذربایجان شرقی سر بزنید. در مورد سایر دیدنی‌های طبیعی و تاریخی استان هم در وبلاگ توضیح داده‌ایم.

تاریخچه

قلعه بابک برفراز کوهی در نزدیکی کلیبر

تاریخچه ارسباران را می‌توان در تاریخ دو شهرستان معروف استان آذربایجان شرقی جست و جو کرد. یکی شهرستان اهر که در گویش محلی به آن ارسبار یا ارسباران هم می‌گویند و دیگری شهرستان کلیبر که بیشتر بخش‌های ارسباران در این شهرستان قرار داشته و در گذشته بذ نامیده می‌شد. کلیبر در نزدیکی قلعه بابک واقع شده و منطقه‌ی اصلی مقاومت بابک خرمدین و خرمدینان برابر خلفای عباسی بود.

البته رشادت‌های ساکنین ارسباران به قیام بابک محدود نمی‌شود. گویی غرور و استقامت جنگل، در کالبد مردمش هم جاری است. ترکان این منطقه در زمان حمله‌ی اعراب با فرماندهی بابک ۲۲ سال برابر ظلم و تعارض بیگانگان ایستادند. در جریان نبرد عباس میرزا با روس‌ها، عشایر ارسباران بیشتر قشون ایران را تشکیل می‌دادند. در زمان مشروطه هم عشایر ارسباران به کمک انقلابیون ایران آمدند و در درگیری‌های مسلحانه نقش مهمی داشتند.

جغرافیا و حیات وحش جنگل ارسباران

ارسباران و ساحل رودخانه ارس

همانطور که در ابتدای مقاله اشاره کردیم، ۷۳ هزار هکتار از جنگل ارسباران از سوی یونیسکو به عنوان ذخیره‌گاه زیست کره شناخته می‌شود.  ذخیره‌گاه زیست‌کره مناطق حفاظت شده طبیعی و زیستی در جهان هستند. حفاظت از این مناطق به دلیل حیات وحش، پوشش گیاهی، ویژگی‌های جغرافیایی و موارد این چنینی اهمیت دارد. به این ترتیب حفاظت از طبیعت و مدیریت بهره‌برداری‌های طبیعی در این مناطق با جدیت دنبال می‌شود. ذخیره‌گاه‌های زیست‌کره از نظر پژوهش‌های طبیعی و اکوسیستمی هم اهمیت زیادی دارند و به نوعی زیرساختی برای این دست پژوهش‌ها هستند.

اقلیم جنگل ارسباران ترکیبی از اقلیم‌های مدیترانه‌ای، خزری و قفقازی است و چون پستی‌ها و بلندی‌های زیادی دارد، از اقلیم‌های متعددی هم برخودار است. بارندگی منطقه زیاد و بیشتر به صورت برف است. این بارندگی‌ها جویبارهای زیادی را می‌سازند که همه به رودخانه ارس می‌ریزند. میانگین بارش در کلیبر، ۴۶۱ میلی‌متر در سال است که عدد بزرگی است. مثلاً میانگین بارش در استان گلستان، ۴۷۱ میلی‌متر و در استان تهران، ۲۷۴ میلی‌متر در سال است.

سه اقلیم خزری، قفقازی و مدیترانه‌ای به شکل منظمی در جنگل ارسباران دیده می‌شوند و روی پوشش گیاهی منطقه اثر می‌گذارند. دامنه‌های جنوبی به شکل دشت‌های وسیع و دامنه‌های شمالی از ارتفاع ۸۰۰ متری تا ۲۲۰ متر بالاتر از جنگل‌های زیبایی پوشیده شده است. مناطق بلندتر از ارتفاع ۲۲۰۰ متر هم دوباره پوششی به شکل دشت و علفزار دارد.

در پارک ملی ارسباران تنوع وسیعی از گونه‌های گیاهی و جانوری زندگی می‌کنند. ۲۲۰ گونه پرنده‌ی ارسباران شامل قرقاول، دراج، کبک، پرندگان شکاری، آوازه‌خوان‌ها و پرندگان آبزی و خشکی‌زی می‌شود. ارسباران زیستگاه ۴۸ گونه از پستانداران مانند بز، کل، خرس قهوه‌ای، گرگ، سیاهگوش و ... است. این منطقه در گذشته زیستگاه مارال‌های زیبای ایرانی بود که متاسفانه منقرض شدند. البته هفت راس مارال از پارک ملی گلستان به مرکز تحقیقاتی آینالو در جنگل ارسباران برده شده و اکنون نسل این حیوانات بی‌نظیر در حال احیا است.

تصویری از یک مارال در مرکز تحقیقاتی آینالو

پوشش گیاهی جنگل ارسباران هم متنوع است. درختان بلوط، ممرز، کیکم، سماق، زرشک، انار وحشی، سیب، گلابی وحشی، تمشک و زغال‌اخته از جمله درختانی هستند که در ارسباران یافت می‌شوند و نشانی از حیات غنی این منطقه هستند. میوه‌ی جنگلی قره‌قات و قارچ دنبلان هم به نوعی نمادی از جنگل ارسباران هستند و به وفور یافت می‌شوند.

سمت راست میوه‌ی جنگلی قره‌قات و سمت چپ قارچ دنبلان

 جاذبه‌های گردشگری ارسباران

رود کلیبر چای که از داخل شهر کلیبر عبور می‌کند

مناطق کوهستانی و ییلاق‌های متعدد جنگل ارسباران به خودی خود جاذبه‌ی طبیعی فوق‌العاده‌ای محسوب می‌شوند و تقریباً به هر جای آن قدم بگذارید، لذت خواهید برد. شهرستان کلیبر در کانون منطقه‌ی حفاظت شده‌ی ارسباران قرار دارد و برای قدم گذاشتن به جنگل ارسباران، بهترین جا است. تاسیسات آب درمانی کلیبر هم که بزرگ‌ترین مجتمع آب درمانی کشور است، در این منطقه قرار دارد.

درختان زغال اخته در کلیبر فراوان‌اند

از جاذبه‌های جنگل ارسباران می‌توان به درخت چنار کهن‌سال و سرحالی اشاره کرد که به گفته‌ی اهالی روستانی کوانق بیش از ۵۰۰ سال عمر دارد. درختان چنار کهن‌سال روستاهای طوعلی سفلی، مکیدی و شاه‌حیدر و درخت بلوط کهن‌سال روستای چریق هم از دیگر جاذبه‌های ارسباران هستند. در قبرستان روستای صومعه در ۶ کیلومتری شمال شهر کلیبر، درختان سرو عجیبی دیده می‌شوند که تنه و شاخه‌های پیچ خورده‌ای دارند.

قلعه بابک و منطقه‌ی حفاظت شده آینالو هم از جذاب‌ترین‌های ارسباران هستند که پیش‌تر در موردشان صحبت کردیم. منطقه‌ی آینالو بسیار سرسبز و بکر است و ۴۵ کیلومتر از کلیبر فاصله دارد. جا دارد یادی هم از پارک جنگلی مکیدی بکنیم که در ۲۰ کیلومتری کلیبر در نزدیکی روستایی به همین نام واقع شده و بسیار زیبا است.

نمایی از جنگل ارسباران در منطقه‌ی آینالو

عزیزیم آلا داغا،
گون دوشور آلا داغا.
من قاراداغ اهلی‌ یم،
یاز منی قاراداغا.

امروزه در زبان پارسی فعل مرکب الدرم   بلدرم کردن در معانی فحش دادن سخن زشت و درشت گفتن فحاشی کردن تهدید کردن و .. کاربرد دارد که ترکیب نخست ان در زبان تورکی فعل هم جنس یک کلمه چند فعلی می باشد و این افعال در این جمله بخصوص از افعال اولدورمک و بیلدیرمک در زمان اینده اول شخص بکار رفته اند اولدورم بیلدیررم -اولدورم بولدورم   به گونهکلی این جمله در زبان ادبی تورکی اینگونه است من سنی اولدوررم و سنه حددیمی (گوجومو) بیلدیررم ، در زبان شفاهی من سنی اولدوررم گوجومو سنه بیلدیررم کاربرد یافته است چنانکه پیداست اصل عبارت بالادر زبان تورکی یک جمله با دو فعل میباشد که در زبان تورکی به سان یک واژه مرکب بکار می رود 

بیت اله عبداللهی نماینده مردم اهر در مجلس با انتقاد به عملکرد 

 

حتما شما هم این شعر زیبا را شنیده اید. این شعر در بین قره داغیها و بخصوص خود منطقه قره داغ بسیار معروف شده است. در بسیاری از سایتها و وبلاگها نیز بصورت کامل و یا بصورت جزئی آمده است. شعر « قاراداغ اولکه سینین گور نئجه دیوانه سی ام » از آقای محمد گل محمدی برادرزاده ستار گلمحمدی میباشد. محمد گل محمدی متولد سال 1336 در روستای شؤجیلی ( دره جیک) است و شعر بلند « قره داغ » را در سال 1362 سروده است.

قاراداغ اؤلکه سینین گؤر نئجه دیوانه سی ام

…

قره داغ اهلی بیلیر من نئجه دیوانه سی ام

بابکین داش قالاسی، هم نبی کاشانه سی ام

ایسته دیم بیر کره ده سیره چیخام بو ماحالی

آیلارین هیجرانینا سون قویا بلکه وصالی

کؤنلومو چه ن بورویوب دوغما دیاردان آرالی

آخی من خان آرازین قان دولو پیمانه سی ام

قاراداغ اؤلکه سینین گؤر نئجه دیوانه سی ام

سئومیشم زیره سی قار سهرامانی شاه داغینین

باش بولاق اورتا قجللی قارالار یایلاغینی

مرد اگیت میدانینی طُرفه گؤزل اویلاغینی

داغینی اصلانینی سیت قایادان لانه سی ام

قاراداغ اؤلکه سینین گؤر نئجه دیوانه سی ام

منی مفتون ائلیین ورزقانین حیواسی دیر

کیوانین آغ قیزیلی، مینجوانین بوغداسی دیر

بیر کلیبر زغالی، بیرده اهر آلماسی دیر

اوشتبین آغ نارینین قیرمیزی شاهدانه سی ام

قاراداغ اؤلکه سینین گؤر نئجه دیوانه سی ام

بسله نیب تای حضره هر قارا گؤز قیز گلینی

وئرمییب هر اوتن اغیار الینه پاک الینی

وئرمه رم یوز لادانه آی بنیزین بیر تئلینی

گول خانیم نازلی صنم گول پری، گول دانه سی ام

قاراداغ اؤلکه سینین گؤر نئجه دیوانه سی ام

بو ائلین صنعتینه،‌حکمتینه باش اوجادیر

چون جوان عاشیق حسین تک اولو شاعر یارادیب

افتخاریم او مرام عاشیقی صنعت کاریدیر

شاهدین داش اولان اوچ قارداشین افسانه سی ام

قاراداغ اولؤکه سینین گؤر نئجه دیوانه سی ام

سای حساب سیز بیلیرم کئچمیشینین قهرمانی

بیر مثل چون او وطن خادیمی ستارخانی

نبی تک چوخدی بئله خان بیه، قان اود دورانی

عاشیقی هر تکی ام قربانی هر دانه سی ام

قاراداغ اؤلکه سینین گؤر نئجه دیوانه سی ام

شعر گنجینه سی دی اوستاد عاشیق مسکنی دیر

خزرین حجمی قدر فولکلوریندان غنی دیر

شاعرین الهامی گؤم گؤی چمنی، گولشنی دیر

خان چوپان قوشماسی نین اینجه سی دردانه سی ام

قاراداغ اؤلکه سینین گؤر نئجه دیوانه سی ام

صحبت آچدیمسا دییم تئللی سازین قدرتینی

مین کونول لر داشییر معنوی ائل ثروتینی

میللته دیلغمی آتدیقجا آنار قدرتینی

خان کرم مجلیسینین غم ائوی غم خانه سی ام

قاراداغ اؤلکه سینین گؤر نئجه دیوانه سی ام

بیر زمان باسقی ائدیب شاهلیق ائده نلر ائلیمه

خور باخیب دیر بایاتی قوشما گارایلی دیلیمه

او سببدن چکیلیب غم سه گاهین زابلیمه

بیر شکسته قره باغ ماهنی سنین زیل سسی ام

قاراداغ اؤلکه سینین گؤر نئجه دیوانه سی ام

دئیرم بیرده گؤره یدیم او گؤزل چاغلارینی

تویلی بایراملی بوتون کندلی اولماغلارینی

بهمن افسون ائده ن نغمه لی ییغناغلارینی

مرادین چالدیغی اول تئللی سازین شانه سی ام

قاراداغ اؤلکه سینین گؤر نئجه دیوانه سی ام

خالقینا ائتسه ستم ظالیم آغیر گون گوزاران

عکس ائدر ماهنی سینا شعرینه نفرتله اینان

ارتجاع ریشه سینه اودلی قلم ضربه ووران

ستارین سرمایه شعرینده کی تازیانه سی ام

قاراداغ اؤلکه سینین گؤر نئجه دیوانه سی ام

دینله اشعاریمی ای خالقلارا ظلمت توره دن

ایسته ییب هر بیر عوام خلسه سایاق عقلی گؤده ن

بابکین اؤلکه سینه سورسه خلافت یئنی دن

شمشیره ال آپاران شاعره مردانه سی ام

قاراداغ اؤلکه سینین گؤر نئجه دیوانه سی ام

سورس سایت       www.aharri.ir

به سه صورت زیر بیان میشود

اوشودوم ها اوشودوم // داغدان آلما داشدیم// آلماجیغیم آلدیلار// منه ظولوم اتدیلر// من ظولومدن بئزارام// درین قویو   قازارام// درین قویو بئش کئچی // هانی بونون ارکئگی// ارکئگ قازاندا قاینار // قنبر یانیندا اوینار// قنبر گئتدی اودونا// قارقی باتدی بودونا// قارقی دیل قمیشدی // بئش بارماقی قوموشموش // قوموشی وئردیم تاتا// تات منه داری وئردی// دارینی وئردیم قوشا//قوش منه قانات وئردی// قاناد آلدیم اوچماقا //حاق قاپیسین آچاقا// حاق قاپوسی کیلید لی// کیلیدی دوه بوینوندا // دوه گیلان یولوندا// گیلان یولی سولودور// سودا بالیق دولودور// گیلان یولی سر به سر//ایچینده میمون گزر// میمونون بالالاری //منی گورجک آغلادی// اورگیمی داغلادی//تومانینا قیغلادی//تومانی دلیک – دلیک//قورباغا بولوک – بولوک// قورباغانی حقلادیم//حسن بیگه ساخلادیم// حسن بیگین نه یی وار// چاکورـ چوخور اتی وار

یا

اوشودوم ها اوشودوم // داغدان آلما داشدیم// آلماجیغیم آلدیلار// منه ظولوم اتدیلر// من ظولومدن بئزارام// درین قویو   قازارام// درین قویو بئش کئچی // هانی بونون ارکئگی// ارکئگ قازاندا قاینار // قنبر یانیندا اوینار// قنبر گئتدی اودونا// قارقی باتدی بودونا// قارقی دیل قمیشدی // بئش بارماقی قوموشموش // قوموشی وئردیم تاتا// تات منه داری وئردی// دارینی وئردیم قوشا//قوش منه قانات وئردی// قاناد آلدیم اوچماقا //حاق قاپیسین آچاقا// حاق قاپوسی کیلید لی// کیلیدی دوه بوینوندا // دوه گیلان یولوندا// گیلان یولی سولودور// سودا بالیق دولودور// گیلان یولی سر به سر//ایچینده میمون گزر// میمونون بالالاری //منی گورجک آغلادی// اورگیمی داغلادی//تومانینا قیغلادی//تومانی دلیک – دلیک//قورباغا بولوک – بولوک// قورباغانی حقلادیم//حسن بیگه ساخلادیم// حسن بیگین نه یی وار //چاققور –چوقور چایی وار// بیرجه باتمان بیتی وار// اللی باتمان گؤتو وار

یا

اوشودوم ها اوشودوم // داغدان آلما داشدیم// آلماجیغیم آلدیلار// منه ظولوم اتدیلر// من ظولومدن بئزارام// درین قویو   قازارام// درین قویو بئش کئچی // هانی بونون ارکئگی// ارکئگ قازاندا قاینار // قنبر یانیندا اوینار// قنبر گئتدی اودونا// قارقی باتدی بودونا// قارقی دیل قمیشدی // بئش بارماقی قوموشموش // قوموشی وئردیم تاتا// تات منه داری وئردی// دارینی وئردیم قوشا//قوش منه قانات وئردی// قاناد آلدیم اوچماقا //حاق قاپیسین آچاقا// حاق قاپوسی کیلید لی// کیلیدی دوه بوینوندا // دوه گیلان یولوندا// گیلان یولی سولودور// سودا بالیق دولودور// گیلان یولی سر به سر//ایچینده میمون گزر// میمونون بالالاری //منی گورجک آغلادی// اورگیمی داغلادی//تومانینا قیغلادی//تومانی بولوک – بولوک// آفتافا دلیک ـ دلیک// حسن بیگین نه یی وار// گویدن گئدن آتی وار// یئردن گئدن ایتی وار// حسن بیگین آتی اولوب// گلین گئدک گتیرک// اوردوبادا ایئتیرک//اوردوباد ین قوشلاری// قاقیلدار آرپا ایستر// آرپانی کیمدن ایستر// کیلیمچیدن ایستر// کیلیمچی کیلیم توخور// یانیندا بوبلول اوخور

در مشگین هم بصورت زیر گفته میشه که زحمتش رو آقا مهدی کشیدن برا ما فرستادند

اوشودوم آی اوشودوم // داغدان آلما داشیدیم// آلمالاریمی آلدیلار// منه یولا سالدیلار// من بو یولدان بز میشم// درین قویو قازمیشام// درین قویو بئش کئچی // هانی اونون ارکئجی// ارکئج قازاندا قاینار // قنبر یانیندا اوینار// قنبر گئتدی اودونا// قارقی باتدی بودونا// قارقی دیل گومیشدو // گوموشو وئردیم تاتا// تات منه داری وئردی// دارینی سپدیم قوشا//قوش منه قانات وئردی// قاناد داندیم اوچماقا //حاق قاپیسین آچماقا// حاق قاپوسی کیلید لی// کیلیدی دوه بوینوندا // دوه شیروان یولوندا// شیروان یولو بیز باغلار// دوره سی یارپیز باغلار // دسته دسته گول باغلار// او گولون بیرین دره یدیم// ساچ باغینا دوزیدیم // مهدی داییمین توییندا // سیندیریب سیندیریب سوزیدیم

قوشماجالار و سایالار

اوشاقلار فورکلوروندا اوزل و گئنیش بیر سوز خزینه سینه صاحیب اولان و بیر چوخ چئشیتلره و واریانتلاری اولان قوشماجالار دیلارکی اسکی چاغلاردان آغیزلاردان آغیزا،نسیلدن نسیله دولاناراق گلیب بوگونه چاتمیشدیر .

قوشماجالار و اوشاق سایالاری فورم شکلینده ده اوزونه اوزل بیر اوزلیکلری واردیر کی اونلاردان قوشما شکیللری و هجاقوشغولاردیر کی یئددی هیجالی شعرلردن و قافیه لریده عومومیتله (aa…bb..cc..dd) اولورلارو بیرده میصراعلار بیر بیر اوشاغین یادینا دوئشسون دئیه بیتین اونونده گلن کلمه لر اوندان قاباقکی میصراعدا دا گلمیشدیرکی بودا شعرلرین یادا قالماسین قولایلاشدیریب و راحاتلادیر. بو قوشماجالارین بیر چوخودا بیر ناغیل و یا بیر حیکایتده سویلمکددیرلر،کی بیر چوخ زمان اونلاری ناغیلدا سایماق اولار. اشاغیدا بو سایالادان بیر چوخوی وئرلیب:

سورس سایت       www.aharri.ir